Bir kişi seçenekleri araştırır ve kararı verirken diğeri “Sen bilirsin” diyebilir. Bu paylaşım bazen hayatı kolaylaştırır; bazen de birini yalnız, diğerini sürekli eleştirilen kişi gibi hissettirebilir. Bu yazıda, aynı düzenin ne zaman işe yaradığını, ne zaman sorun hâline geldiğini ve iki tarafın kendi davranışında neleri değiştirebileceğini inceleyeceksiniz.
Geçen hafta iki kişinin benzer karşılıklarla gerilimi artırdığı tırmanma döngüsüne baktık. Bu kez iki farklı hareketin birbirini tamamlayarak aynı düzeni nasıl sürdürdüğüne bakacağız.
“Sen seç, hepsi olur” denilen akşam
Füsun ile Levent otuz iki yıldır evlidir. Tatil hazırlıklarını yıllardır paylaşırlar. Füsun otelleri araştırır, fiyatları karşılaştırır ve rezervasyonu yapar. Levent yolu planlar, arabayı hazırlar ve evden çıkmadan önce yapılacak işleri düzenler. Bu paylaşım çoğu zaman işlerini kolaylaştırır.
Bir akşam kısa bir tatil planlarlar. Füsun notlarını masaya koyar:
“Üç yer buldum. Birincisi merkezde ama odaları küçük. İkincisi denize yakın fakat merkeze arabayla yirmi dakika. Üçüncüsü daha ucuz ama kahvaltısı yok. Hangisi olsun?”
Levent ekrana kısa bir süre bakar.
“Sen seç. Hepsi olur.”
“Sonra ‘Burası niye böyle?’ deme ama. Gerçekten bak.”
“Baktım Füsun. Sen daha iyi araştırmışsın. Hangisi uygunsa onu ayarla.”
Füsun denize yakın olan oteli ayırtır. Birkaç gün sonra Levent rezervasyon bilgilerine yeniden bakar.
“Burası merkeze bayağı uzakmış. Akşamları sürekli arabayla mı gidip geleceğiz?”
“Üçünü de sana gösterdim. Sen seç dedin.”
“O zaman dikkat etmemişim. Bu kadar uzak olduğunu anlamadım.”
“Bak diye gösterdim zaten. Ben araştırıyorum, sana soruyorum, sen ‘Fark etmez’ diyorsun. Sonra karar verince sorun çıkarıyorsun.”
Levent bir süre susar.
“Tamam Füsun, uzatma. Nasıl biliyorsan öyle yap.”
“Zaten hep öyle yapmak zorunda kalıyorum.”
Konuşma burada biter. Rezervasyon değişmez.
Aynı konuşmada ikisi ne yaşıyor?
Füsun, “Sen seç” sözünü “Yine her şeyi bana bıraktı” diye duyabilir. Levent’in seçeneklere gerçekten bakmadığını ve kararın sonucunu da kendisinin taşıyacağını düşünebilir. Bu yüzden Levent’ten daha açık bir cevap almaya çalışır.
Levent’in içinden ise “Füsun yapıyor zaten” diye geçebilir. Belirgin bir tercihi olmayabilir. Üç seçeneği de uygun bulabilir veya o anda dikkatini verememiş olabilir. Füsun’un ayrıntılara hâkim olduğuna güvendiği için seçimi ona bırakabilir.
Levent birkaç gün sonra merkeze uzaklığı fark edip rahatsızlığını söyler. Füsun bunu “Beceremedin, iyi planlamamışsın” eleştirisi gibi duyabilir. Bütün emeğinin görülmediğini düşünüp sertleşir. Levent de yalnızca sonradan fark ettiği bir ayrıntıyı söylediği hâlde azarlandığını düşünüp konuşmayı kapatır.
Bu sırada konuşmanın görünen konusu oteldir. Fakat altta başka sorular vardır: Kararı kim verecek? Kararın sonucunu kim taşıyacak? Sonradan bir değişiklik istenirse yeni işi kim yapacak?
“Sen bilirsin” demek her zaman sorun mudur?
Hayır. İki kişinin her konuya aynı ölçüde ilgi duyması veya her ayrıntıyı birlikte araştırması gerekmez. Tatil yerlerini biri daha iyi biliyorsa otelleri onun seçmesi zaman kazandırabilir. Diğeri de yolculuğun başka işlerini üstlenebilir.
Bu paylaşım şu koşullarda işe yarayabilir:
- Kararı bırakan kişi ortaya çıkan sonucu kabul eder.
- İşi üstlenen kişinin emeği görülür.
- Yeni bir istek yeni bir iş çıkarıyorsa bu iş yeniden paylaşılır.
- İhtiyaç değiştiğinde roller de değişebilir.
Sorun, aynı rol dağılımı artık taraflardan birini rahatsız ettiği hâlde değişmediğinde belirginleşir. Bir kişi sürekli araştırır, karar verir ve sonradan çıkan sorunları çözer. Diğeri seçimi bırakır, daha sonra bir eksik söyler fakat değişiklik için gereken işi üstlenmez. Böylece karar verme hakkı, zamanla ağır bir sorumluluğa dönüşebilir.
İki hareket aynı düzeni nasıl sürdürüyor?
Füsun daha çok araştırdıkça Levent ayrıntıları ona bırakabilir. Levent ayrıntıları bıraktıkça Füsun daha çok araştırmak zorunda olduğunu düşünebilir. Levent sonradan bir eksik söylediğinde Füsun bir sonraki planı daha kusursuz yapmaya çalışabilir. Füsun işi daha ayrıntılı yaptıkça Levent de “O zaten benden daha iyi biliyor” diye geri durabilir.
Bu sıraya tamamlayıcı döngü denir. Buradaki “tamamlayıcı” sözcüğü, ilişkinin iyi veya kötü olduğunu anlatmaz. Bir kişinin daha çok üstlenmesi ile diğerinin daha az katılması birbirine eklenerek aynı iş bölümünü sürdürür.
Füsun ile Levent’in olası döngüsü şöyledir:
Füsun araştırır ve seçer → Levent seçimi ona bırakır → Levent sonradan bir eksik söyler → Füsun emeğinin görülmediğini düşünüp sertleşir → Levent konuşmayı kapatır → Füsun bir sonraki kararı yine daha çok üstlenir.
Bu sahne tek başına bütün evliliklerini açıklamaz. Ancak benzer sıra farklı kararlarda da tekrarlanıyorsa, iki kişinin giderek aynı rollere yerleştiği düşünülebilir.
Daha önce denenen çözümler neden yetmemiş olabilir?
Füsun yıllar içinde Levent’in daha çok katılması için farklı yollar denemiş olabilir:
- Seçenekleri daha ayrıntılı anlatmış olabilir. Bu kez Levent, “Füsun zaten her şeyi düşünmüş” diyerek kararı daha rahat bırakabilir.
- Aynı soruyu tekrar tekrar sormuş olabilir. Levent baskı hissettiğinde “Sen seç” diyerek konuşmayı daha çabuk kapatabilir.
- Kızıp “O zaman kendin yap” demiş olabilir. İş geciktiğinde veya farklı yapıldığında Füsun yeniden devreye girebilir.
- Hiç sormadan karar vermiş olabilir. Levent sonradan bir sorun söylediğinde “Sorsam da aynı, sormasam da” diye düşünebilir.
Bu denemeler anlaşılırdır. Hepsinde Füsun, Levent’in karara daha çok katılmasını sağlamaya çalışır. Fakat daha fazla açıklamak, tekrar sormak, kızmak veya işi bütünüyle ona bırakmak Levent’in katılımını kalıcı olarak değiştirmiyorsa aynı çabayı sürdürmek Füsun’u daha da yorabilir. Araştırma, karar ve düzeltme işi yine ona dönerken Levent de ne söylerse tartışma çıktığını düşünüp daha az konuşabilir.
Bu noktada soru değişebilir. “Levent’in daha çok katılmasını nasıl sağlarım?” yerine, “Levent yine geri durduğunda veya sonradan bir sorun söylediğinde ben ne yapmaya devam edeceğim, neyi artık üstlenmeyeceğim?” diye düşünülebilir. Bu soru bütün sorumluluğu Füsun’a yüklemez. Yalnız Füsun’un doğrudan etkileyebildiği alanı görünür kılar.
Değişim nereden başlayabilir?
Tek bir doğru çözüm yoktur. Önce sorunun nerede olduğuna bakmak gerekir.
Sorun kararın ayaküstü konuşulması veya beklentinin anlaşılmamasıysa iş bölümünü değiştirmeden daha açık bir yol denenebilir:
- “Sana yalnızca bilgi veriyorum.”
- “Ciddi bir itirazın var mı diye soruyorum.”
- “Bu kararı birlikte vermek istiyorum; akşam ikimiz de bakabilir miyiz?”
- “Merkeze yakınlık senin için vazgeçilmez mi?”
Bu cümleler, konuşmanın ne amaçla yapıldığını ve hangi cevabın beklendiğini açıklığa kavuşturur.
Sorun, sonradan çıkan her yeni işin otomatik olarak aynı kişiye dönmesiyse yalnızca daha iyi konuşmak yetmeyebilir. O zaman iş bölümünü yöneten kural değişebilir:
- Değişiklik isteyen kişi yeni seçenekleri araştırabilir, gerekli görüşmeleri yapabilir ve değişikliği sonuçlandırabilir.
- Kararı üstlenen kişi, eşinin memnuniyetsizliğini dinleyebilir fakat hemen yeni bir çözüm üretmeyebilir.
- Bir sonraki planı diğer kişi baştan sona yürütebilir. Buradaki amaç görevleri tersine çevirmek değil, planı yapanla sonradan eksiği söyleyen arasındaki eski düzeni değiştirmektir.
Kendinizi Füsun’a yakın hissediyorsanız
Levent’in daha çok katılmasını sağlayamayabilirsiniz. Ancak konuşmanın amacını açık söyleyebilir, ne zamana kadar cevap beklediğinizi belirtebilir ve sonradan istenen değişikliğin bütün işini otomatik olarak üstlenmemeyi seçebilirsiniz.
Örneğin şöyle diyebilirsiniz:
“Uzaklık seni rahatsız ediyorsa bunu konuşabiliriz. Oteli değiştirmek istersen başka seçeneklere ve iptal koşullarına sen bakabilir misin?”
Bu cümle şikâyeti yasaklamaz. Yalnız şikâyetin doğurduğu yeni işi tek başınıza üstlenmeyeceğinizi açıklar.
Kendinizi Levent’e yakın hissediyorsanız
Füsun’un kızmamasını sağlayamayabilirsiniz. Ancak “Sen bilirsin” derken neyi kabul ettiğinizi söyleyebilir, sonradan fikriniz değiştiğinde ilk konuşmadaki payınızı görebilir ve istediğiniz değişiklik için gereken işi üstlenebilirsiniz.
Örneğin şöyle diyebilirsiniz:
“Geçen gün doğru düzgün bakmamışım. Şimdi fark ettim, burası bayağı uzak. Değiştireceksek başka yerlere ve iptal işine ben bakayım.”
Bu cümle yeni kaygıyı saklamaz. Aynı zamanda yapılan emeği ve sonradan çıkan işteki sorumluluğu da görünür kılar.
Karşı taraf değişmezse ne olur?
Bir döngüde kendi rolünüzü görmek, ilişkiye nasıl katılmak istediğinizi seçmenize yardım eder. Değişim, önce yaşadığınız düzenin size uyup uymadığına bakmakla başlayabilir: “Bu şekilde devam etmeyi gerçekten seçiyor muyum? Alıştığım için mi sürdürüyorum? Başka bir yol göremediğim için mi böyle davranıyorum? Değiştirmek istiyor ama nereden başlayacağımı mı bulamıyorum?” Bu düzeni zor taraflarıyla birlikte kabul ederek sürdürmeyi de seçebilirsiniz. Size uygun olmadığını fark ederseniz hangi işleri üstlenmeye devam edeceğinizi, hangilerini bırakacağınızı ve nasıl bir tutum geliştirmek istediğinizi düşünebilirsiniz. Önemli olan, kararınızı eşinizin mutlaka değişeceği beklentisine değil, sizin nasıl yaşamak ve ilişkiye nasıl katılmak istediğinize dayandırmanızdır.
Füsun her şikâyete çözüm üretmeyi bıraktığında Levent hemen daha çok sorumluluk almayabilir. Bir sorun bir süre çözümsüz kalabilir. Levent daha açık katıldığında da Füsun hemen rahatlamayabilir veya onun yaptığı işi eleştirebilir. Alışılmış düzen değişirken iki taraf da bir süre rahatsız olabilir.
Bu nedenle daha gerçekçi soru şudur:
Eşim eski tepkisini sürdürse bile ben kendi hangi hareketimi değiştirmeye hazırım?
Kendi konuşmanızda neye bakabilirsiniz?
“Sen bilirsin” denilen somut bir kararı seçin:
- O anda ne düşündünüz?
- Ne hissettiniz?
- Nasıl karşılık verdiniz?
- Karşılığınız eşinizin bir sonraki hareketini nasıl etkiledi?
- Sonradan yeni bir sorun çıktığında araştırma ve çözüm işi kime döndü?
Bu soruların amacı ilişkinizin tamamını analiz etmek değildir. Yalnızca tek bir konuşmada tekrar eden sırayı daha görünür hâle getirir.
Benzer bir anı düşünce, duygu, tepki ve karşılıklı etki sırasıyla incelemek için İlişkini Anla Keşif’e geçebilirsiniz.
İlgili yazı: Bir tartışma neden giderek sertleşir?
Kısa güvenlik notu
“Sen bilirsin” sözü korku, tehdit, ekonomik baskı veya cezalandırılma kaygısı nedeniyle söyleniyorsa burada anlatılan sıradan iş bölümünden farklı bir durum vardır. Böyle bir durumda öncelik güvenlik ve uygun destektir.
İleri okumalar
- Michael E. Kerr, One Family’s Story
- Roberta M. Gilbert, Extraordinary Relationships
- Paul Watzlawick, The Situation Is Hopeless, But Not Serious
- Kathleen Smith, Everything Isn’t Terrible
Kavramsal dayanaklar
- Watzlawick, P., Beavin, J. H. ve Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication. W. W. Norton.
- Watzlawick, P., Weakland, J. H. ve Fisch, R. (1974). Change: Principles of Problem Formation and Problem Resolution. W. W. Norton.



