“Nasılsa ilgilenmeyecek” diye düşündüğümüzde ne oluyor?

Sıcak ışıklı ev mutfağında kadın solda tencereyi karıştırıyor; erkek sağda salata hazırlıyor. İkisi de yaptıkları işe bakıyor.

Bazen eşimize bir şey anlatmak ister, daha başlamadan nasıl karşılık vereceğini tahmin ederiz. Bu beklenti, ne kadar anlatacağımızı ve onun tepkisini nasıl yorumlayacağımızı etkileyebilir. Bu yazıda, gündelik bir konuşma üzerinden beklentinin davranışa nasıl katıldığını, aynı etkileşimin iki kişi tarafından nasıl farklı anlamlandırılabildiğini ve ilişki kuramlarının bu süreci anlamamıza nasıl yardımcı olabileceğini inceleyeceğiz.

İlgi beklerken

İpek yemek yaparken, mutfak masasında salata hazırlayan Ozan’a seslenir:

“Bugün çok zor bir gündü.”

Ozan başını kaldırmadan “Hı hı,” der. Salatayı hazırlamaya devam eder.

İpek bir süre bekler. “Ne oldu?” diye sormasını ister. Soru gelmeyince, onun merak etmediğini düşünüp kırılır.

“Nasılsa yine ilgilenmeyecek…”

Anlatmaktan vazgeçer, yaptığı işe döner. Konuşma orada kalır.

İpek ve Ozan, gündelik bir ilişki anını anlatmak için oluşturulmuş kurgusal karakterlerdir. İçlerinden geçenlere ilişkin açıklamalar olasılıkları ifade eder.

Beklenti, davranış ve karşılık nasıl bağlanıyor?

İpek için susmak, yeniden hayal kırıklığı yaşamaktan korunmanın bir yolu olabilir: “İlgilenmesi için bir de ısrar mı edeceğim?” Ozan ise o sırada dalgın olabilir; İpek’in anlatmaya devam edeceğini sanmış olabilir. İpek sustuğunda da söyleyecek başka bir şeyi olmadığını düşünebilir.

Bu olasılıkları yan yana koyduğumuzda bir sıra görürüz: İpek, kısa karşılığı ilgisizlik olarak yorumlar; kırılır ve susar. Ozan, susmasını konuşmanın bitmesi olarak anlarsa soru sormayabilir. Ozan’ın konuşmaya dönmemesi de İpek’in “İlgilenmeyecek” beklentisini pekiştirebilir.

Burada düşünce, duygu ve davranış farklı halkalardır. “Benimle ilgilenmiyor” İpek’in yorumudur; kırgınlık yaşadığı duygudur; anlatmayı bırakmak ise Ozan’ın görebildiği davranıştır. Ozan bu davranışın arkasındaki kırgınlığı, İpek de onun sessizliğinin anlamını kendiliğinden bilemeyebilir.

İpek’in beklentisi geçmiş deneyimlerine dayanıyor olabilir. Daha önce defalarca geçiştirilmişse yeniden anlatmak istememesi anlaşılırdır. Bir beklentinin geçmişte dayanağının bulunması ile bugünkü davranışı etkilemesi birlikte mümkün olabilir. Bu yüzden hem Ozan’ın verdiği karşılıklara hem de İpek’in bunları beklerken ne yaptığına bakmak gerekir.

Kısa bir ara vermek bazen kişinin toparlanmasına yardımcı olabilir. Güçlük, konuşmaya dönülmediğinde ve ne yaşandığı iki kişi arasında ele alınmadan kaldığında belirginleşir. Böylece kendini korumak için verilen bir ara, anlatılmak istenenin sürekli ertelendiği bir düzene dönüşebilir.

Merton: Bir beklenti ne zaman kendini gerçekleştirir?

Sosyolog Robert K. Merton, “kendini gerçekleştiren kehanet” kavramıyla belirli bir süreci tanımlar: Başlangıçta yanlış olan bir durum tanımı, insanların davranışlarını etkiler; bu davranışlar da başlangıçta yanlış olan beklentinin gerçekleşmesine katkıda bulunur. Merton, 1948

Merton’ın banka örneğinde, ödeme gücü olan bir bankanın batacağına inanılır. İnsanlar paralarını çekmeye başlar. Çok sayıda kişinin aynı anda parasını istemesi, bankanın ödeme güçlüğüne düşmesine yol açar. Beklenti yalnız geleceğe ilişkin bir tahmin olarak kalmamış, o geleceği oluşturan davranışlara katılmıştır.

Buradaki ayrım, beklenen sonucun gerçekleşmesi ile beklentinin o sonucun oluşmasına katkıda bulunması arasındadır. Doğru bir tahminde bulunmak, tek başına kendini gerçekleştiren kehanet sayılmaz. Merton’ın tanımında başlangıçtaki yanlışlık ve davranış aracılığıyla oluşan sonuç birlikte yer alır.

İpek ile Ozan’ın sahnesinde ise daha geniş bir soruyu inceleyebiliriz: “Böyle olacağını düşündüğüm için neyi söylemekten veya yapmaktan vazgeçtim; bunun ardından ne oldu?” Bu soru, İpek’in beklentisinin doğruluğunu baştan karara bağlamadan, beklentinin konuşmadaki yerini araştırmasına yardımcı olur.

Watzlawick: Aynı konuşma nerede başlıyor?

Watzlawick, Beavin ve Jackson, etkileşimin kişilere göre farklı biçimlerde bölümlenmesine dikkat çeker. “Noktalama” adı verilen bu kavram, süren bir karşılıklı davranış dizisinde kişinin hangi hareketi başlangıç, hangisini ona verilmiş karşılık olarak gördüğünü anlatır. Watzlawick, Beavin ve Jackson, 1967

İpek “Sormadığı için anlatmıyorum,” diye düşünebilir. Ozan ise “Anlatmadığı için sormuyorum,” diyebilir. Her biri kendi davranışını diğerinin yaptığının sonucu olarak anlamlandırırken, kendi karşılığının sonraki adımı nasıl etkileyebildiğini gözden kaçırabilir.

Bu sahneye yalnız “Kim başlattı?” sorusuyla bakarsak Ozan’ın ilk kısa yanıtında durabiliriz. “Sonra birbirlerine nasıl karşılık verdiler?” diye sorduğumuzda ise konuşmanın neden kapalı kaldığını da inceleyebiliriz. İlk dikkatsizlik ve sonraki karşılıklı etki böylece ayrı ayrı görünür olur.

İpek’in beklentisi Ozan’ın ilk dikkatsizliğini yaratmaz. Karşılıklı etkiyi görmek de ikisinin eşit ölçüde sorumlu olduğu anlamına gelmez. Kimin ne yaptığı, hangi koşullarda yaptığı ve bunun karşı tarafta nasıl yaşandığı kendi bağlamında değerlendirilir.

Konuşulan konu ile ilişkinin anlamı

Aynı kuramsal çerçeve, iletişimin içerik ve ilişki boyutlarını ayırır. İçerik, konuşmada aktarılan bilgidir; ilişki boyutu ise bu iletinin taraflar arasındaki ilişki içinde nasıl anlaşılacağıyla ilgilidir. Watzlawick, Beavin ve Jackson, 1967

İpek’in cümlesinin içeriği, zor bir gün geçirmiş olmasıdır. Fakat konuşmanın onun için taşıdığı anlam daha geniş olabilir: “Yaşadıklarımı merak ediyor musun? Sana anlatacaklarım için yer var mı?” Ozan’ın kısa karşılığı, İpek’e bu soruların yanıtı gibi gelebilir.

Bu ayrım, dinlenmek ile kendiliğinden merak edilmek arasındaki farkı anlamaya da yardımcı olur. İpek açıkça istediğinde Ozan dinliyor olabilir. Buna rağmen hep kendisi konuşma başlatıyorsa, yakınlığa çağırma işini yalnız üstlendiğini hissedebilir. Uygun zamanı bulmak o akşamki konuşmayı kolaylaştırabilir; kimin merak gösterdiği ve konuyu kimin yeniden açtığı ise ilişkideki katılımı ayrıca düşünmeyi gerektirir.

İletişimin nasıl yaşandığını konuşmak, meta-iletişim olarak adlandırılır. Watzlawick, Beavin ve Jackson, 1967 İpek şöyle söyleyebilir:

“Başını kaldırmayınca dinlemek istemediğini düşündüm, ben de sustum. Sen o sırada ne düşündün?”

Bu cümlede gözlem, yorum ve tepki ayrılır. “Başını kaldırmadın” görülen davranışı belirtir; “Dinlemek istemediğini düşündüm” İpek’in verdiği anlamı açıklar; “Ben de sustum” kendi karşılığını görünür kılar. Son soru da Ozan’ın anlamını öğrenmeye yer açar. Böylece zor geçen günün yanında birbirlerini nasıl anladıklarını da ele alabilirler.

Gottman: Bağlantı kurma girişimine nasıl karşılık veriyoruz?

Gottman yaklaşımında, gündelik paylaşma ve ilgi çağrıları “bağlantı kurma girişimleri” olarak ele alınır. Bunlar bir soru, bir bakış veya paylaşılmak istenen kısa bir cümle olabilir. Karşıdaki kişinin dikkatini verip bu girişime katılması, yaklaşımın “birbirine yönelme” diye adlandırdığı karşılıktır. Brittle, 2015

İpek’in “Bugün çok zor bir gündü” cümlesi, bu açıdan bir paylaşma girişimi olarak okunabilir. Ozan’ın “Ne oldu?” diye sorması ve dinlemek için yaptığı işe ara vermesi, bu girişime karşılık vermenin somut yolları olabilir.

Bu kavram farklı bir noktaya dikkat çeker: Merton beklenti ile ortaya çıkan sonuç arasındaki süreci tanımlar; Watzlawick ve arkadaşları karşılıklı davranışların nasıl bölümlendiğini ve anlamlandırıldığını inceler; Gottman yaklaşımı ise gündelik yakınlaşma çağrılarına verilen karşılıkları görünür kılar. Aynı sahneyi bu farklı sorularla incelemek, nerede bir açıklığa veya adıma ihtiyaç olduğunu ayırt etmeyi kolaylaştırabilir.

Aynı konuşmada hangi seçenekler bulunabilir?

İsteği ve zamanı açıkça söylemek: İpek, “Biraz konuşmaya ihtiyacım var. Yemeği hazırlayınca oturalım mı?” diyebilir. Böylece anlatmak istediğini ve ne zaman konuşmayı önerdiğini birlikte duyurur. Ozan’ın tahmin etmesini beklediği kısmı açıklaştırırken, vereceği karşılığı da görebilir.

Kaçırılan konuşmaya geri dönmek: Ozan, İpek’in yeniden başlamasını beklemeden “Az önce zor bir gündü dedin. Benim aklım başka yerdeydi. Ne oldu?” diyebilir. Bu adım, konuşmayı açma işini yalnız İpek’e bırakmadan ilgisini göstermesine olanak verir. Dinlemek için zaman ayırması da söylediği sözü davranışla tamamlar.

Kırgınlıkla konuşma isteğini birlikte ifade etmek: İpek sonradan gelen ilgiye hemen hazır olmayabilir. İstiyorsa, kırgınlığını saklamadan konuşmaya yer açabilir: “Az önce sormayınca kırıldım. Ama anlatmak istiyorum.” O anda hazır değilse “Biraz kırgınım. Yemekten sonra konuşalım,” diyebilir. Böylece yaşadığı duyguyla konuşmak istediği zamanı birbirinden ayırabilir.

Yakınlığı kimin başlattığını konuşmak: İpek, “Bazen senin de kendiliğinden nasıl olduğumu merak ettiğini hissetmek istiyorum. Hep ben anlatmaya başlayınca yalnız hissediyorum,” diyebilir. Burada yalnız o gün dinlenmeyi istemez; yakınlık kurma çabasına Ozan’ın da katılmasını istediğini anlatır. Ozan da kendi deneyimini paylaşabilir. Birbirlerine ne sıklıkla soru sorduklarına ve ertelenen konulara kimin geri döndüğüne birlikte bakabilirler.

Verilen karşılık bize ne anlatıyor?

Bir adım denedikten sonra yalnız kendi cümlemize değil, karşılığında ne olduğuna da bakabiliriz. Birbirimize zaman ayırıyor muyuz? Eşim anlatırken ben nasıl dinliyorum; ben anlatırken o ne yapıyor? Konuşmayı ertelediğimizde sonradan dönüyor muyuz?

Kişi neye ihtiyaç duyduğunu anlatıyor, konuşmak için zaman yaratıyor ve eşini de dinliyorsa, buna rağmen yakınlaşma çabası sürekli karşılıksız kalabilir. Böyle bir durumda “Başka nasıl anlatmalıyım?” sorusunun yanında, “Eşim bu ihtiyacı duyduğunda ne yapıyor? Yakınlaşmak için o da bir adım atıyor mu?” sorularına bakabilir. Böylece kendi anlatımında değiştirebileceği şeylerle, eşinden beklediği ilgi ve çabayı ayırabilir. İhtiyacını önemsemek için bütün anlatma yollarını tüketmesi gerekmez.

Farklı bir karşılık konuşmanın yönünü değiştirebilir; sonucu iki kişinin katılımı ve içinde bulundukları koşullar birlikte şekillendirir. Kişi yaşadıklarını değerlendirirken “Bu ilişkiyi mevcut hâlini bilerek mi sürdürüyorum, değişmesini umarak mı bekliyorum, başka bir seçenek görmekte mi zorlanıyorum?” diye sorabilir. Bu ayrım, nasıl devam etmek istediğini düşünmesine yardımcı olur. Korku, tehdit veya baskı varsa öncelik güvenlik ve uygun destektir.

Benzer bir anı incelemek için o anda ne düşündüğünüze, ne hissettiğinize, nasıl tepki verdiğinize ve ardından eşinizin ne yaptığına bakabilirsiniz. İlişkini Anla Keşif, somut bir konuşmayı bu sıra üzerinden incelemenize yardımcı olur.

Kaynaklar

  1. Merton, R. K. (1948). The self-fulfilling prophecy. The Antioch Review, 8(2), 193–210. Makale
  2. Brittle, Z. (2015, 1 Nisan). Turn Towards Instead of Away. The Gottman Institute. Okur yazısı
  3. Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication. W. W. Norton. Yayıncı sayfası — sonraki baskı

Diğer yazılar